تاریخچه و سیر تکاملی بسته بندی مواد غذایی با مقوا و کاغذ به تاریخچه ساخت کاغذ بر می گردد،اگرچه چوب و محصولات فرعی دیگر آن از دیر باز در خدمت بشر بوده، ولی بسته بندی به صورت مقوایی و کاغذی پس از پیدایش کاغذ به وجود آمد و روند تکمیلی خود را تاکنون به سرعت طی نموده است. همانطور که می دانیم اولین بار در سه هزار سال قبل از میلاد مسیح، مصریان قدیم که در آن زمان یکی از مراکز مهم بشری محسوب می شدند، برای نوشتن از پاپیروس (Papyrus) استفاده می کردند.
نخستین کارخانه کاغذ سازی در قرن ششم توسط چینی ها ساخته شد. در سمرقند این هنر به اعراب آموخته شد سپس اعراب کارخانه ای دربغداد تاسیس کردند که در این کارخانه نخستین بار به جای بامبو از پارچه های سفید استفاده شد.
نخستین کارخانه کاغذ اروپا در اسپانیا بوجود آمد. اسپانیایی ها برای تولید خمیر از آسیابهای آبی استفاده نمودند و کم کم توری سیمی جایگزین توری های بامبو که بوسیله چینی ها بکار می رفت، بعد ها این هنر وارد کشورهایی دیگر نظیر فرانسه و هلند شد. در ایران بعد از کارخانه سمرقند که توسط چینی ها اداره می شد، اولین کارخانه کاغذ سازی در سال ۱۳۲۸ در کهریزگ احداث شد که کاغذ های باطله را برای تولید کاغذ و مقوا استفاده می کرد، بعد از آن تعدادی واحد تولیدی دیگر در سایر نقاط ایران بوجود آمد. اولین کارخانه مدرن ایران در سال ۱۳۴۹ در «هفت تپه خوزستان» برای تولید کاغذ های تحریر با استفاده از تفاله نیشکر (baggasse) احداث شد. متعاقب آن کارخانه چوب و کاغذ ایران (چوکا) با استفاده از خمیر های وارداتی و خمیر های داخلی، کاغذ های کرافت و بسته بندی را تولید نمود.
بستهبندی کالاهای مصرفی در ایران سابقهای طولانی دارد، ولی هیچگاه اهمیت و ضرورت آن از سوی فعالان بازار و همچنین تولیدکنندگان درک نشده و بهصورت یک کار جانبی، غیرلازم و حتی رفع تکلیف به حساب آمده است. با توجه به اینکه این صنعت در زیرشاخههای مختلفی همچون قالبسازی، لفافهای پلاستیکی و کاغذی، ظروف شیشهای، بستهبندی فلزی، چاپ و برچسب، کارتن و مقوا و موارد دیگر را در برمیگیرد و همگی هم در کشور فعال هستند، نگاه جامع و اصولی به آن نشده است. اما از 11سال پیش تاکنون تحول و نگرش قابلتوجهی در این صنعت اتفاق افتاده و میتوان گفت از سوی هر دو طرف (تولیدکننده و بستهبندیکننده) مورد توجه قرار گرفته و به ضرورت آن پی بردهاند.
در حال حاضر تولیدکنندگان به شکل، اندازه، فرم، رنگ و طرح بهای بسیار میدهند و عرضه محصولات تولیدی خود را در طیف متنوعی از مدلهای بستهبندی قرار میدهند. طبق آمارهای غیررسمی این میزان ظرف یک دهه گذشته تا الان بیش از 5برابر شده و همگان در تلاش هستند تا در این خصوص از بقیه عقب نمانند. نظر به اینکه رویکرد اقتصادی کشور به سمت اقتصاد مقاومتی رفته، صادرات غیرنفتی را باید در دستور کار داشته باشیم که همین مسئله باعث رونق و افزایش کیفیت صنایع بستهبندی خواهد شد. با این پیشفرض در مورد این صنعت در کشور امیدوارم و افق روشنی را برای آن پیشبینی میکنم.
در حال حاضر انگیزه و تمایل فعالان این حوزه بیشتر شده و یک فضای رقابتی تقریبا مناسب در حال شکلگیری است. این فضا در گذشته وجود نداشت ولی از زمانی که شرکتها و تولیدکنندگان برتر سبد محصولاتشان را متنوع کردند و سمت و سوی برخی از تولیدات آنها به سمت محصولات فانتزی رفت، به اهمیت بالای بستهبندیهای شیک و مشتریپسند ایمان آوردند. با این حال رابطه بین تولیدکنندگان و فعالان صنعت بستهبندی ضعیف است، در صورتی که این رابطه باید دوسویه و فعال باشد تا خواست بازار بهتر مورد آنالیز و نیازسنجی قرار گیرد.
در بعضی از حوزهها مثل صنایع دارویی و موادغذایی لازم است که واحدهای تولیدی خودشان بعضی از کارها مانند بازاریابی و پخش را انجام بدهند. این حالت در صورتی تداوم مییابد که بازاریابی مفهوم واقعی خودش را پیدا کند و در فرآیند تولید و توزیع حضور پررنگی داشته باشد.
یکی دیگر از عوامل فراگیری در این شاخه، مبحث ایدهپردازی برای محصولات تولیدی غذایی است. به یک نمونه اشاره میکنم؛ مثلا در مورد بستهبندیهای شیشهای و فلزی مهمترین چیزی که مصرفکننده را آزار میداد، تهماندگی موادغذایی در ظرف و شکنندگی زیاد ظروف بود. فرم نامتوازن آن هم یکی دیگر از مشکلات بود که خریدار نمیتوانست به خوبی ظرف را نگه دارد. فرم و ظاهر بسیاری از بستهبندیهای موجود بیشتر بهصورت استوانهای بود که مناسب خیلی از محصولات و حتی مناسب در سایزهای بزرگتر نبود.
ضمن اینکه شکل ظاهریشان هم جذابیت لازم را نداشت و مشتری را ترغیب نمیکرد. این موضوع به تدریج برطرف شد و الان برای ارائه و فروش یک محصول تولیدی بهخصوص در قسمت موادغذایی، قبل از توزیع طرحها و شکلهای گوناگون در اندازهها و رنگهای مختلف مورد ارزیابی قرار میگیرد تا استقبال خوبی از طرف مشتریان به همراه داشته باشد.
در خصوص فعالیت موثر در این صنعت باید اضافه کنم که حتما لازم است شناسایی و توجه بیشتر به بازارهای هدف و نوع محصولات قابل عرضه برای مصرفکنندگان صورت گیرد. آگاهی داشتن از مسائل کلیدی مانند بازاریابی، برندینگ، انتقال و بومیسازی تکنولوژی این صنعت در داخل کشور (صنایع بستهبندی در ایران کاملا وارداتی است) و خدمات پس از فروش و همچنین رابطه فعال و کارساز بین مجموعه صنایع بستهبندی و تولیدکنندگان موادغذایی ضامن توسعه، سودآوری و ارتقای کیفیت برای انواع کالاهای تولیدی خواهد بود.
در اروپا صنایع کاغذ و مقوا ، زیرساختهای بسیار قوی و مناسبی برای بازیافت کاغذ دارند کارتنها و بسته بندیهای استفاده شده از منازل و یا حاشیه شهرها جمع آوری شده و توسط واسطه ها به کاغذ سازیها به منظور بازیافت ارسال می شوند در سال 2007 حدود 80% کاغذها در اروپا بازیافت و حدود60% کارتنهای تولید شده نیز از کاغذهای بازیافتی تهیه شدند . الیاف چوب دارای قابلیت بازیافت زیاد می باشند البته از آنها به منظور تقویت مقاومتهای ورق و کاغذ استفاده می شود .
جعبه های مقوایی برای کامپوست کردن بسیار مناسب هستند چون مانند الیاف چوب زیست تخریب پذیر (Biodegradable) هستند، مخصوصاً جعبه هایی که به این روش بازیافت می شوند با روشهای معمولی ،تکنیکی و پاکیزه قابل بازیافت و مصرف مجدد در صنایع کاغذ سازی نمی باشند و عمدتاً مخلوط با زباله ها یا مواد دیگر است.
محصولات به انواع مختلفی بسته بندی می شوند, به عنوان مثال، سوپ باید داخل یک بسته به عنوان ظرف و بسته بندی باشد در حالی که سیب ممکن است بسته بندی مخصوص حمل و نقل داشته باشد، همینطور بسته بندی های محصولات متفاوت نیز بستگی به نوع محصول مورد نظر دارند. جذابیت چگونگی بسته بندی یک محصول نیز ممکن است توجه مشتری در حال خرید را به طرف محصول جذب کند. به همین دلیل، بسیاری از شرکت ها تحقیقات گسترده ای برای طرح, رنگ و نوع بسته بندی محصول انجام می دهند که بیشتر برای جذب کردن مصرف کننده در نظر گرفته می شود وهمچنین بسته بندی نقش مهمی برای به تصویر کشیدن اطلاعات در مورد محصول نیز ایفا می کند. بسته بندی بیرونی ممکن است شامل توضیحات چگونگی استفاده از محصول و یا درست کردن محصول باشد. تصمیم گیری برای خرید بسته بندی ممکن است حاوی مواد تشکیل دهنده و اطلاعات تغذیه ای در مورد محصول باشد. این اطلاعات می تواند به فروش محصول نیز کمک کند چرا که به مشتریان اجازه می دهد تا اطلاعات لازم در مورد محصول را به دست آورند و تصمیم به خرید بگیرند. اطلاعات موجود در یک بسته ممکن است خواننده را تشویق به خرید محصول کند بدون آن که نیاز به صحبت کردن با کارمند فروشگاه باشد.